|
Tala la Bèla au Bòsc dormant, lo canal s’esvèlha aprèp un
long som.
Creat per los òmes per evitar una empacha de la natura, èra
destinat a servir la batelariá. Vencida per lo camin de fèrre
e la rota, quela d’aquí finiguèt per s’avalir.
 Lo
canal, el, es demorat a l’ombra de sas platanas. Envasit per
las canavèras, se fond dins lo paisatge. Quò es un testimòni
preciós de l’epòca recenta que Dordonha viviá al ritme de sos
batèus.
En 1850, asseguravan pas enquera mai de 60 % del trafic de las
merças entre Brageirac e Liborna ? Quò s’explica per la
deficiéncia istorica del malhum rotièr e l’importància del
vinhal dins lo ranvèrs : qui podiá, melhor que Dordonha
orientada d’Èst en Oèst, escortar la fusta de barricas del
naut país jusca a Brageirac, e d’aquí menar las barricas
plenas jusca al pòrt de Bordèu ?
Mas la navigacion i èra pas tan simpla. Oblidem aicí los 80
quilomètres de son cors superior onte, d’Argentat a Solhac, la
davalada en periòde d’inondacion a batèu perdut èra una
perilhosa aventura.
Dins nòstre canton, nombrosas empachas entravavan la
navigacion : variacions del debit segon las sasons, pas
rocassuts e gravièras, corrents violents...
Tres raspas assassinas varrolhavan lo pòrt de Lalinda. Lo
Grand Thoré en amont, los Pescairós e la Gratussa en aval èran
tant redobtats dels marinièrs que los poders publics
decidiguèron aprèp longas reflexions de cavar un canal de
Mauzac a Teulièras per los eschivar. Long de 15 quilomètres
costèt 2 milions del franc de l’epòca.
Lo camin que camina
Decididas en 1838, las òbras fuguèron acabadas en 1843. Per
alimentar la presa d’aiga del canal, avián bastit a Mauzac un
barratge sus la Granda Aiga, çò que aguèt per efièch de
modificar considerablament l’aspècte del vilatge. La vasta
espandida d’aiga bordada de cais aculhissiá desenant los «coraus»
en espèra davant l’esclusa d’entrada amont. Son nòu en tot que
permetan de ratrapar los 24 mètres de denivelacion entre
l’amont e l’aval, a Mauzac, Lalinda, la Bòria Bassa, e lo
subrebèl escalièr de sièis esclusas amb bacin de crosament,
vertadièra òbra d’art, onte en bas lo canal rejunh lo flume a
Teulièras. S’acaba en apoteòsi.
Racionals, equipats de cais de pèira, los bacins portuaris que
marcan son cors an èls tanben transformat las abituds e l’aspècte
de las localitats onte son situats : lo de Lalinda menèt a
l’abandon del pòrt de la Guilhon sus la Dordonha e botèt al
caumatge los menaires de la Gratussa.
Per çò qu’es del vièlh vilatge batelièr de Sant-Caprasi
assetat al bòrd del flume, deguèt se capvirar vèrs lo canal !
Copat en dos, li botèron un pont canal per religar las doas
partidas e un bacin de radob onte podián bastir e adobar lo
fons dels batèus al sec. Dispausat en fàcia del borg papetièr,
lo bacin de Pòrt-de-Cosa venguèt viste l’entrepaus de las
merças vengudas de la riba esquèrra.
Fin finala, lo canal respondiá a de vertadièrs besonhs e
fuguèt plan trevat tre son obertura : 29.750 tonèls de merças
i passèron en 1852, 46.000 en 1858.
La creacion, en aval, del barratge de Salveta en 1854,
destinat a regularisar l’ancoratge del pòrt de Brageirac,
ameliorèt enquèra lo trafic que atenguèt prèp de 200.000
tonèls en 1860.
Imaginem lo vai-e-veni sens relambi dels batèus sus lo canal :
davalats del naut país lemosin, «argentats» e «coraus» cargats
rasièr de pòst per far doèlas per la fustalha, de carassonas
per palissar la vinha, de minièra de fèrre e de carbon de
buesc, mas tanben de botas de tanin e de pasta a papièr, de
castanhas e d’òli de cacau. Tornant montar lo corrent, «corpets»
e «coraus» mai leugièrament lestats de la sal de l’Atlantic e
dels produchs colonials, sucre, cafè, espècias, merluças
saladas...
 Lo
declin
Mas los temps cambian. Per s’adaptar al ritme de la revolucion
industriala en marcha, faliá far mai e mai viste. Òm navigava
pas mai de 150 jorns per an sus la Granda Aiga, e a vitessa
redusida. Enric Gonthier, un dels darnièrs patrons de batèu,
conta que podiá pas far mai d’un anar e tornar per mes de
Port-de-Cosa a Bordèu avant d’aver motorisat son batèu. Cinc
anars e tornars per an amb a pus prèp 80 tonèls de carga ! Los
batelièrs, afeccionats a lor mestièr, an tot ensajat per se
modernisar. Mas la luta èra inegala, los credits anavan al
camin de fèrre ponctual e rapid, al transpòrt rotièr mai sople.
Pòrt desertat, batelièrs al caumatge, en 1926 lo canal de
Lalinda fuguèt definitivament desclassat.
Mas lo canal tòrna viure
En setembre 96, l’ensemble del canal fuguèt inscrit a l’inventari
dels monuments istorics. Los diferents obratges que lo marcan,
de luènh en luènh, seràn lèu remés en estat, manca tres ponts
: lo de l’EDF, lo «pont levant» entre Sant-Caprasi e Teulièras,
e lo de Pòrt-de-Cosa.
Quò es a quel endrech que lo canal fuguèt entudelat en 1964, e
pagun batèu pòt desenant i passar.
L’avenidor passarà per la navigacion de plaséncia, siá jos
fòrma de passejadas en gabarra, siá en logant a la setmana un
batèu abitable a fons plat. Laidonc benlèu tornarem veire lèu
de batèus sus lo canal de Lalinda, amb lor equipatge de
toristas embarcats a Brageirac per montar jusca a Limuèlh.
Regina Simonet
|
|
